RESTOS MORTAIS SAUDOZU ALCINO FREITAS VITÁL “SAMODOK” HALOOT ONA IHA OSSO-LUGA, SAMALARI.

BAUCAU, 03 Outubru 2026 (CO25) – Família hamutuk ho komunidade-sira haloot Restos Mortais Saudozu Alcino Freitas Vitál “Samodok” iha Osso-luga, Suku Samalari, Postu Baucau-Vila, Munisípiu Baucau.

Saudozu Alcino Freitas Vitál “Samodok”  nu’udar responsável ba estabelesimentu kaixa postál Primeira Outubro iha tinan 1980 no sai estafeta direta ba Komanadu Rejiaun II Bivake hahú kedas iha tinan 1979. Saudozu “Samodok” hetan oho ho brutalidade husi militár Indonézia iha operasaun nia laran iha loron 7 fulan Outubru tinan 1992. Hafoin tinan 34 nia laran, família no komunidade sira deside haloot nia restos mortais no inagura nia Monumentu.

Eis Prezidente Repúblika no Eis Xefe Estadu Maior FALINTIL, Taur Matan Ruak ne’ebé marka prezensa iha serimónia ne’e rekoñese no relembra servisu ne’ebé saudozu Alcino Freitas Vitál “Samodok”  halo ona durante Luta ba Ukun Rasik-An liu-liu liga ba Kaixa Primeira Outubru no agradese ba família no maun-alin Saudozu Samodok tamba bele organiza no haloot Restos Mortais Saudozu nian.

“Primeiro, hahú kedas iha 1978 kaixa ne’e hamriik, nia kontinua eziste to’o deit funu remata, kaixa ne’ebé metin hanesan ne’e la barak. Alende nia la para nia hamoris fali sub-kaixa bar-barak, halo espansaun ba fatin seluk. Segundo, númeru grupu-sira ne’ebé mai iha kaixa ne’e hodi simu orientasaun, nune’e, iha tinan 1990 ba leten hahú ona institusionaliza Frente Klandestina. Terceiro, númeru preladu, Padre no Madre sira ne’ebé iha ligasaun ho fatin ida ne’e, husi númeru ne’e ita mos hatene husi ne’e ba ne’ebé, eleva laos deit nivel instituisaun sira nivel ki’ik maibé nia instituisaun ida ne’ebé sekulár, kleur, forte, maka’as, nia komesan tama iha laran ho númru bo’ot. Entaun, fó ba ita nia funu imajen seluk ida, estatutu seluk ida, vizaun seluk ida.” Tenik Taur Matan Ruak, Eis Prezidente Repúblika no Eis Xefe Estadu Maior FALINTIL.

Iha biban hanesan, Constâncio Pinto “Terus”, atuál Prezidente Comité Orientador 25 no antigu Sekretáriu Comite Exekutivu Frente Clandestina mos agradese no admira ba Saudozu “Samodok” ho família nia kontribuisaun ba Luta Ukun Rasik-An, mezmu hasoru difikuldade maibé saudozu hare liu ba interesse nasionál.

Constâncio Pinto “Terus” mos rekoñse katak liu husi kontaktu ho António Ai-tahan Matak, saudozu Alcino Freitas Vitál “Samodok” no sira seluk tan mak loke dalan ba hasoru Sub-Estadu Maior FALINTIL David Alex “Daitula”.

“Hau hakarak hatete deit katak se laos ka se hau lakoñese António Ai-tahan Matak, Saudozu Alcino Freitas Vital “Samodok”, Saudozu Sukarno, no Saturnino “Brani Nafatin”, hau sei labele hasoru ita nia komandante David Alex “Daitula”. Hafoin hasoru ona Komandante Daitula mak ami foin trasa atividade ne’ebé atu hala’o iha Frente Klandestina, atividade konkreta iha Frente Klandestina iha altura ne’ebá.” Tenik Constâncio Pinto “Terus”.

Alende ne’e, Gregório Saldanha “Mouris”, Prezidente Comité 12 ne’ebé mos marka prezensa iha serimónia ne’e hateten katak, saudozu Alcino Freitas Vitál “Samodok” reprezenta brani, matenek, determinasaun estafeta sira hotu ne’ebé mak halo ligasaun atu funu ne’e bele moris nafatin no ita konsege.

“Ita bele imajina se karik ema hanesan Samodok, Asatu, Kamarudin, no sira seluk tan, no estafeta sira husi área seluk sira ne’e mak la iha ita nia funu ne’e halo nusa?, iha vila laran no iha zona okupada sira ita la iha orientasaun, ita la iha esperansa lahatene atu ba ne’ebé, tamba ne’e hahú kedas ita hakarak buka hatene diresaun hakarak saida ba ita nia luta ho ita. Tamba ita atu halo buat ruma so orientasaun komando da luta, ita tenke submete ba orientasaun komandu da luta. Tamba ne’e, papél importante atu halo ligasaun mak estafeta sira, nune’e mak ita nia Saudozu Alcino Freitas Vitál “Samodok” reprezenta brani, matenek, determinasaun estafeta sira hotu ne’ebé mak halo ligasaun atu funu ne’e bele moris nafatin iha vila laran hodi prepara mos ita nia povu, ita halo duni no ita konsege.” Tenik Gregório Saldanha “Mouris”.

BIOGRAFIA SAUDOZU ALCINO FREITAS VITÁL “SAMODOK”

Saudozu Alcino Freitas Vitál “Samodok” moris iha Osso-Luga suku Samalari, postu Baucau-vila Munisípiu Baucau iha loron 10 fulan Dezembru tinan 1964.

Saudozu Alcino Freitas Vitál “Samodok” nia partisipasaun iha Luta ba Auto-determinasaun hahú iha tinan 1979 halo kontaktu klandestinamente ho FALINTIL iha Ai-laran. Iha tinan 1980, liu husi orientasaun Komandu Luta nian Saudozu “Samodok” hamutuk ho nia maun “Brani Nafatin” harii kaixa postál ida ho naran Primeira Outubro no sai estafeta direta ba komanadu rejiaun II Bivake. Iha tinan hanesan Saudozu “Samodok” halo kordenasaun servisu hamutuk ho Saudozu Francisco Freitas husi Kaixa Male-Male.

Husi Forsa FALINTIL ne’ebé mai kumpri iha kaixa Primeira Outubro mak hanesan Komisáriu Polítiku no Militár Joaquim da Costa Belo “Kakai”, Komandante Bartolomeu Freitas “Manu-Kasa”, Assistente Polítiku Custódio Belo “Alin-Laek”, Komandante Maurebo, Assistente Polítiku José Loitiri, Assistente Polítiku Aldai, Komandante Manu Gari no João Sarmento Freitas “Joni Wai” no Lenini. Husi kontaktu sira ne’e mak iha tinan 1983 rezulta Levantamentu Armadu no Polítiku iha Baucau. Iha Levantamentu ne’e, adjunto Nazario Xavier “Sei Sala”, Cesar Marçal “Haksolok” no sira seluk tan halai sai husi Vila ba reforsa tan FALINTIL sira iha Ai-laran.

Iha tinan 1983 to’o 1986 liu husi relasaun Família Saudozu “Samodok”, Saturnino da Costa Belo hamutuk ho Armando Sequeira “Sukarno Jagoan” no “Buka Tuir” estabelese Sentru Lojístika, Sentru ida iha uma Lamegua ho naran “Sentru Lojístika sentrál Buka Liberdade no Via Sentrál Buka Lberdade”, husi via sentrál ne’e mak hatutan ligasaun ba Komandu Rejiaun II Bivake/Funu Nafatin, husi rejiaun ne’e mak hatutan ligasaun ba fatin hotu-hotu inklui liga ba Komandante Supremu FALINTIL nian, Sekretáriu Komite Ezekutivu Frente Klandestina, liga ba Komando Rejiaun Ponta Leste, Liga ba Vise Sekretáriu CDF, Komando Rejiaun Centro Norte, Rejiun III Nakroma, Estudante sira iha diáspora, no liga mos ba Komunidade Relijiosa-sira.

Iha tinan 1984 Saudozu Alcino Freitas Vital “Samodok” hamutuk ho nia maun Brani Nafatin estabelese enkontro ida BIN POLDA Suku Samalari ho Komando Rejiaun II Bivake, enkontri ne’e deskute oinsa Timoroan balu ne’ebe servisu nu’udar Militar Indonezia bele apoiu ba ba Luta Libertasaun tuir ida-idak nia tarefa. Iha 1985 estabelese mos enkontru balu ba alargamentu sub-kaixa Primeiro Outubru nian. Iha tinan 1986 Saudozu Alcino Freitas Vital “Samodok” hamutuk ho nia maun-alin sira hetan kampturasaun, husi kapturasaun ne’e Saudozu Alcino Freitas Vital “Samodok” hetan kastigu fulan hitu enkuantu sira seluk balu tinan ida to’o tinan lima.

Iha tinan 1987 Saudozu Alcino Freitas Vital “Samodok” hamutuk ho Cancio Correia no Francisco Mau-Kalu harii Via Sentral ida tan, liu husi via sentral ne’e liga ba Padre sira, liga mos Grupu Repolho iha Dili ne’ebe responsavel husi Marcos Saldanha “Mafas 007” no sira seluk tan. Iha tinan hanesan Saudozu Alcino Freitas Vital “Samodok” kontinua halo servisu ligasaun ho FALINTIL-sira mak hanesan I Komandante Rejiaun II, David Alex “Daitula”, Vise Sekretáriu CDF Mauhudo Ran Kadalak, no Komandante sira seluk.

Iha tinan 1987 Kaixa Primeiro Outubru inimigu deskobre, nune’e ho kordenasaun Sub-Xefe Estadu Maior, Komandante David Alex “Daitula” kaixa Promeiro Outubru muda fali naran ba kaixa Macau. Iha 1989 liu husi Saudozu Alcino Freitas Vital “Samodok” mak Komando Rejiaun II, Sub-Xefe Estadu Maior, David Alex “Daitula” hatun orientasaun eskrita ba Orgaun 8, OJETIL no Organizasaun Juventude sira iha Dili atu prepara no halo Manisfestasaun iha loron 12 Outubru 1989 iha relasaun ho Vizita Papa João Paulo II nian. Karta orientasaun Saudozu lori entraga ba Carmelina da Costa no Sukarno mak lori ba Dili hodi entrega ba Orientador manifestasaun sira iha tempu ne’eba.  Iha tinan hanesan liu husi kordenasaun Saudozu Alcino Freitas Vital “Samodok” hamutuk ho “Buka Tuir” mak estabelese enkontru ida iha area entre Buibau no Samalari, iha enkontru ne’e partisipa husi parte FALINTIL mak hanesan, Sub-Xefe Estadu Maior David Alex “Daitula”, Komandante Brasil, Komandante Bere Dú, no Komandante Rubi. Husi parte Klandestina mak António Ai-tahan Matak, Kiak, Abut, Namit, Tuloda, Sukarno, Furama no Butukini. Enkontru ne’e konaba estebelesimentu Orgaun Kordenador Diretiva Rejionál no orgaun Kordenadór Diretiva inter-rejionál iha teritóriu nasionál tomak.

Iha tinan 1990 Saudozu “Samodok” hamutuk ho nia maun Saturnino da Costa Belo estabelese mos sub-kaixa rua, sub-kaixa pilotu I no kaixa Bika. Iha tinan hanesan Saudozu Alcino Freitas Vital “Samodok” hamutuk ho Brani Nafatin estabelese enkontru ho organizasaun sira hanesan OJETIL, Esternato São José, Estudante-sira no joven rezisténsia balu. Alende ne’e, Saudozu Alcino Freitas Vital “Samodok” ho kordenasaun Buka Tuir estabelese enkontru entre FALINTIL Rejiaun II Bivake ho Kuadru Frente Klandestina hodi deskute konaba estabelesimentu Komité Ezekutivu Frente Kladestina nu’udar Orgaun Sentral ida ba rede Klandestina iha teritóriu tomak.

Iha tinan 1991 nia laran, estabelese tan iha tan enkontru oi-oin entre FALINTIL ho grupu Rede Klandestina, inklui fasilita Jornalista Max Stahl mai entervista no enkontru ho FALINTIL Komandu Rejiaun II iha Kaixa Promeiro Outubro Samalari. Iha tinan hanesan Saudozu Alcino Freitas Vital “Samodok” ho nia maluk sira inklui Brani nafatin tenke tuir investigasaun iha Rumah Merah Baucau tamba deskonfiadu husi Militar Indonézia konaba involvimentu iha Manifestasaun 12 Novembru, husi investigasaun ne’e Saudozu “Samodok” konsege militár husik fali maibé, “Brani Nafatin” hetan kastigu to’o funu remata.

Iha fulan Outubru tinan 1992, Saudozu “Samodok” mak nu’udár mata-dalan ba operasaun militár ne’ebé komanda direta husi Sub-Xefe Estadu Maior, David Alex “Daitula” iha operasaun militár ne’e mak Saudozu Alcino Freitas Vitál “Samodok” hetan tiru no kanek, hafoin ne’e Saudozu hetan kapturasaun iha loron 5 Outubru tinan 1992 no hetan oho ho brutalidade iha loron 7 fulan Outubru 1992 iha hospital Ria-Mari Baucau.

REMATA